Pytanie
Kodeina bywa nadużywana i stosowana w celach rekreacyjnych – w dawkach wyższych niż zalecane (jednorazowo 240 mg i więcej) działa euforyzująco.1 Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 16 grudnia 2016r. w aptece jednorazowo bez recepty można sprzedać 240 mg kodeiny. Nie stanowi to jednak większej przeszkody dla osób uzależnionych, które potrafią odwiedzić kilka aptek pod rząd, aby wykupić większą ilość. Jak w takim razie postępować z osobą uzależnioną od kodeiny?
Krótka odpowiedź
Możliwe, że sami zaobserwujemy problem u pacjenta, który mimo dawno przebytej choroby nadal stosuje preparat z kodeiną. Warto przeprowadzić wywiad, aby zapytać w jakim celu kupuje lek i zweryfikować, czy faktycznie jest on potrzebny. Należy uświadomić pacjenta, że przewlekłe stosowanie wysokich dawek może wywołać uzależnienie, ponieważ może on nie zdawać sobie z tego sprawy i nie zauważać problemu u siebie. Ważne, aby uzmysłowić pacjentowi, że uzależnienie spowoduje, że nie będzie mógł normalnie funkcjonować bez kodeiny i stanie się po prostu narkomanem. Warto wyjaśnić pacjentowi jakie mogą pojawić się objawy odstawienne, jaki to będzie miało długofalowy wpływ na jego/jej życie i że może to mieć skutki śmiertelne.
Jeżeli z tym pytaniem zgłosi się do apteki osoba zaniepokojona o kogoś ze swojego otoczenia, także należy wyjaśnić na czym polega uzależnienie i jakie są jego objawy. W przypadku uzależnienia od kodeiny konieczna może okazać się terapia uzależnienia pod kontrolą specjalisty.
Wśród pacjentów są także osoby, które świadomie stosują wysokie dawki kodeiny w celach rekreacyjnych. W przypadku podejrzenia, że preparat z kodeiną może być zastosowany w celu pozamedycznym, mamy prawo odmówić sprzedaży produktu leczniczego.
Wyjaśnienie
Aby wiedzieć, jak postępować z osobą uzależnioną od kodeiny, musimy lepiej poznać potencjał uzależniający i objawy uzależnienia kodeiny.
Potencjał uzależniający kodeiny
Wrażliwość na działanie kodeiny zależy od uwarunkowanej genetycznie aktywności izoenzymu CYP2D6, który uczestniczy w przekształcaniu kodeiny do morfiny. Zwykle przekształceniu ulega ok. 10% przyjętej dawki. Szacuje się jednak, że nawet 10% osób rasy białej charakteryzuje się ultraszybkim metabolizmem kodeiny (ang. ultra-rapid metabolizers). U takich osób morfina tworzy się znacznie szybciej i osiąga wyższe stężenie we krwi, przez co nawet standardowe dawki kodeiny mogą wywołać działania niepożądane jak nadmierne uspokojenie, osłabienie, trudności w oddychaniu, a przyjęcie wysokich dawek (np. w celach pozamedycznych) może doprowadzić do ciężkiego zatrucia.2
Czytaj też: Kodeina – Co przekazać pacjentowi?
Objawy uzależnienia od kodeiny
Kodeina jest opiatem i może powodować uzależnienie zarówno psychiczne, jak i fizyczne. Osoby uzależnione psychicznie od kodeiny stosują ją ze względu na pożądane efekty, poprawę samopoczucia, podniecenie, uśmierzenie bólu, zrelaksowanie, oderwanie od rzeczywistości oraz omamy wzrokowe i słuchowe.3 U osób uzależnionych fizycznie pojawiają się dodatkowo nieprzyjemne objawy po odstawieniu leku związane z zespołem abstynencyjnym, takie jak bezsenność, wzmożona potliwość, tachykardia, nerwowość, bóle mięśni, dreszcze, utrata apetytu, nudności i wymioty oraz biegunka. Po zażyciu wysokiej dawki kodeiny w połączeniu z alkoholem może dojść do zagrażającej życiu niewydolności oddechowej.
Uzależnienie fizyczne rozwija się od 6 do 12 miesięcy, natomiast psychiczne nawet po kilku lub kilkunastu dniach regularnego stosowania kodeiny. Ponadto, zaobserwowano zjawisko wykształcania tolerancji na kodeinę, czyli potrzebę stosowania coraz większych dawek dla osiągnięcia pożądanego efektu działania.4
Niepokojące zachowania wskazujące na uzależnienie to:
- silna potrzeba codziennie stosowania preparatów z kodeiną,
- utrata kontroli – przyjmowanie dawek kodeiny znacznie przekraczających dzienną zalecaną dawkę dobową,
- duże zaangażowanie w proces zdobywania leku – zapewnienie sobie dziennej dawki leku wymaga codziennych wizyt w kilku lub kilkunastu aptekach,
- ukrywanie faktu regularnego stosowania preparatów zawierających kodeinę, zarówno przed najbliższymi, jak i przed farmaceutą w aptece,
- stosowanie preparatów zawierających kodeinę mimo negatywnych skutków dla zdrowia.
Piśmiennictwo
- Kinnaird, E., Kimergård, A., Jennings, S., Drummond, C., & Deluca, P. (2019). From pain treatment to opioid dependence: a qualitative study of the environmental influence on codeine use in UK adults. BMJ open, 9(4), e025331. ⬏
- Królik, E., Palacz, J., Wiela-Hojeńska Anna, & Piwowar, A. (2014). Toksyczność wybranych leków dostępnych bez recepty. Farm Współ, 7, 1–7. ⬏
- Piątek, A., Koziarska-Rościszewska, M., Zawilska, J.B. (2015) Rekreacyjne używanie leków dostępnych w odręcznej sprzedaży: odurzanie i doping mózgu. Alcoholism and Drug Addiction, 28(1), 65-77. ⬏
- Cock, V., Edmonds, C., & Cock, C. (2018). Complications related to chronic supratherapeutic use of codeine containing compound analgesics in a cohort of patients presenting for codeine withdrawal. Drug and alcohol review, 37(6), 731–737. ⬏
Ciekawostka – jednym z objawów u osób nałogowo zażywających preparaty z kodeiną jest charakterystyczne zasinienie ust i okolicy ust, co w połączeniu z bladością skóry i nadmierną potliwością daje lekko niebieskawy odcień twarzy.